สิ่งมีชีวิตที่อยู่ได้ในน้ำร้อน จุลินทรีย์ทนร้อนกับแถบสีส้มเขียวรอบบ่อน้ำพุร้อน
1 ตุลาคม 2569

ถ้าคุณเป็นคนที่ยืนดูขอบบ่อน้ำร้อนนานกว่าคนอื่น สงสัยว่าคราบสีส้มบนหินคือสนิมหรือตะไคร่ หรือเป็นพ่อแม่ที่ลูกชอบถามว่า “ทำไมน้ำตรงนี้สีเขียว” เรื่องของสิ่งมีชีวิตจิ๋วในน้ำร้อนน่าจะตอบสิ่งที่ค้างใจอยู่ได้หลายข้อ
น้ำที่ร้อนจนเราจุ่มมือไม่ได้ ไม่ได้ว่างเปล่าอย่างที่ตาเห็น ในนั้นมีจุลินทรีย์กลุ่มที่นักวิทยาศาสตร์เรียกว่า thermophiles หรือจุลินทรีย์ทนร้อน พวกมันไม่ได้แค่ “ทน” ได้ แต่หลายชนิดเติบโตได้ดีที่สุดในความร้อนระดับที่สิ่งมีชีวิตทั่วไปอยู่ไม่ได้
สิ่งที่ตาเปล่ามองเห็นคือแผ่นที่เกิดจากพวกมันจำนวนมหาศาลอยู่รวมกันเป็นชั้น เรียกว่าแผ่นจุลินทรีย์ (microbial mat) ส่วนหนึ่งเป็นไซยาโนแบคทีเรียที่สังเคราะห์แสงได้ จึงมีสีเขียวปนอยู่ อีกหลายกลุ่มสร้างเม็ดสีส้ม เหลือง หรือน้ำตาลไว้ช่วยรับมือกับแสงแดดจัด
ลองสังเกตทางน้ำที่ไหลออกจากบ่อดู จะเห็นว่าสีไม่ได้กระจายมั่ว แต่เรียงเป็นแถบ เพราะน้ำค่อยๆ เย็นลงเมื่อไหลห่างจากปากบ่อ จุลินทรีย์แต่ละกลุ่มชอบความร้อนต่างกัน จึงจับจองพื้นที่ตามระดับที่ตัวเองอยู่สบาย
- ใกล้ปากบ่อที่ร้อนจัด มักเห็นสีจางหรือแทบไม่มีสี เพราะมีเพียงไม่กี่กลุ่มที่อยู่ได้
- ถัดออกมา เริ่มเห็นเหลืองและเขียวสด จากกลุ่มที่สังเคราะห์แสง
- ไกลออกไปอีกที่น้ำอุ่นลง สีจะเข้มขึ้นเป็นส้ม น้ำตาล บางจุดเกือบแดง
ภาพที่คนจำได้มากที่สุดคือวงสีรอบ Grand Prismatic Spring ในดินแดนความร้อนใต้พิภพของเยลโลว์สโตน แต่หลักการเดียวกันนี้เห็นได้ในบ่อเล็กๆ อีกหลายประเทศ รวมถึงทางน้ำล้นของบ่อบางแห่งในบ้านเรา
จุลินทรีย์ทนร้อนยังมีบทบาทนอกบ่อด้วย แบคทีเรียชื่อ Thermus aquaticus ที่พบในเยลโลว์สโตนเป็นแหล่งของเอนไซม์ทนร้อนที่ห้องแล็บทั่วโลกใช้ในการตรวจแบบ PCR ซึ่งต้องให้ความร้อนสลับเย็นซ้ำหลายรอบ
สิ่งมีชีวิตเหล่านี้อยู่ได้เพราะความร้อนใต้ดินส่งน้ำขึ้นมาไม่ขาดสาย ซึ่งโยงกับเรื่องแนวภูเขาไฟรอบมหาสมุทรแปซิฟิกที่ทำให้บางประเทศมีบ่อน้ำร้อนหนาแน่น ส่วนคนที่สนใจว่ามนุษย์ใช้ความร้อนก้อนเดียวกันนี้ทำอะไรได้อีก ลองอ่านเรื่องการดึงน้ำร้อนมาอุ่นบ้านและเรือนกระจก ต่อได้
แผ่นจุลินทรีย์บอบบางกว่าที่เห็น รอยเท้าเดียวทำให้ชั้นที่สะสมมานานพังได้ และพื้นข้างใต้อาจเป็นเปลือกบางๆ ที่มีน้ำร้อนอยู่ จึงห้ามเหยียบ ห้ามเอาไม้เขี่ย และห้ามขูดเก็บกลับบ้าน ดูและถ่ายรูปจากทางเดินก็พอ
คนที่ชอบเข้าป่าอุทยานไปเฝ้าดูกวาง นก หรือช้างป่า มักตั้งใจมองหาสัตว์ตัวใหญ่ แต่รอบบ่อน้ำร้อนมีสิ่งมีชีวิตที่ตัวเล็กจนมองไม่เห็นทีละตัว และน่าทึ่งไม่น้อยกว่ากัน ขอแค่เปลี่ยนสายตามาดูสีบนพื้นหินบ้าง
นึกย้อนไปถึงบ่อน้ำร้อนที่คุณประทับใจที่สุด ตอนนั้นมีแถบสีเขียวหรือส้มเล็กๆ อยู่ตรงขอบทางน้ำ ที่เราเดินผ่านไปโดยไม่ทันสังเกตหรือเปล่า