ผลิตไฟฟ้าจากความร้อนใต้พิภพทำงานอย่างไร และเมืองไทยเคยลองทำที่ไหน
2 พฤศจิกายน 2569

ภาพที่ติดหัวกันเวลาได้ยินคำว่าไฟฟ้าจากความร้อนใต้พิภพ มักเป็นภูเขาไฟที่มีลาวาไหลกับโรงไฟฟ้าตั้งอยู่ข้างปากปล่อง ความจริงเรียบง่ายกว่านั้นมาก สิ่งที่โรงไฟฟ้าแบบนี้ต้องการคือน้ำร้อนหรือไอน้ำที่อยู่ใต้ดินในปริมาณมากพอและต่อเนื่องพอ ไม่จำเป็นต้องมีลาวาให้เห็น และประเทศที่ไม่มีภูเขาไฟคุกรุ่นอย่างไทยก็เคยลองผลิตไฟจากน้ำพุร้อนมาแล้ว
หลักการพื้นฐาน: ความร้อนกลายเป็นแรงหมุน
น้ำฝนที่ซึมลงไปตามรอยแตกของหินจะไหลลงไปลึกจนเจอชั้นหินที่ร้อน น้ำจึงร้อนขึ้นและถูกกักอยู่ใต้ดินภายใต้แรงดันสูง บางส่วนหาทางไหลกลับขึ้นมาเป็นน้ำพุร้อนตามธรรมชาติ ระหว่างทางยังละลายแร่ธาตุติดตัวมาด้วย ซึ่งเป็นเหตุผลที่น้ำบางบ่อใสแจ๋วแต่บางบ่อขาวขุ่นหรือออกสีสนิม
โรงไฟฟ้าใช้วิธีเจาะบ่อลงไปถึงชั้นน้ำร้อนนั้น แล้วนำความร้อนขึ้นมาทำให้เกิดไอที่มีแรงดัน ไอนี้จะไปดันใบกังหันให้หมุน กังหันต่อกับเครื่องกำเนิดไฟฟ้า หลักการจึงคล้ายโรงไฟฟ้าพลังไอน้ำทั่วไป ต่างกันตรงที่ไม่ต้องเผาเชื้อเพลิงเพื่อต้มน้ำ เพราะพื้นโลกต้มมาให้แล้ว
น้ำที่ใช้แล้วมักถูกอัดกลับลงไปใต้ดิน เพื่อรักษาแรงดันของแหล่งน้ำร้อนไม่ให้ลดลงเร็วเกินไป
สามระบบที่ใช้กันทั่วโลก
ระบบไอน้ำแห้ง ใช้กับแหล่งที่ใต้ดินมีไอน้ำร้อนจัดพุ่งขึ้นมาเองโดยแทบไม่มีน้ำปน ไอน้ำนั้นต่อตรงเข้ากังหันได้เลย แหล่งแบบนี้มีไม่มากในโลก
ระบบแฟลช ใช้กับน้ำร้อนจัดที่อยู่ใต้แรงดันสูง เมื่อดึงขึ้นมาแล้วลดแรงดันลง น้ำส่วนหนึ่งจะเดือดกลายเป็นไอทันทีราวกับเปิดฝาหม้อความดัน ไอส่วนนั้นถูกแยกออกมาหมุนกังหัน ส่วนน้ำที่เหลือถูกส่งกลับลงไปใต้ดิน
ระบบไบนารี ใช้กับน้ำที่ร้อนแต่ไม่ถึงขั้นเดือดกลายเป็นไอได้แรงพอ น้ำร้อนจะไหลผ่านเครื่องแลกเปลี่ยนความร้อน เพื่อส่งความร้อนให้ของเหลวอีกชนิดที่มีจุดเดือดต่ำกว่าน้ำ ของเหลวนั้นกลายเป็นไอแล้วไปหมุนกังหันแทน น้ำร้อนจากใต้ดินกับของเหลวทำงานไม่ได้ปนกัน ระบบนี้จึงเปิดโอกาสให้แหล่งน้ำร้อนอุณหภูมิปานกลางผลิตไฟได้
ประเทศที่ใช้ไฟจากความร้อนใต้พิภพเป็นเรื่องปกติอย่างไอซ์แลนด์และนิวซีแลนด์ ตั้งอยู่บนรอยต่อแผ่นเปลือกโลกหรือเขตภูเขาไฟ จึงมีแหล่งความร้อนสูงอยู่ไม่ลึก พื้นที่แบบนี้มักมีปรากฏการณ์อื่นให้เห็นควบคู่กัน เช่นบ่อโคลนเดือดปุดๆ ที่ร้อนจากไอใต้ดิน และปล่องไอน้ำตามเนินเขา
เมืองไทยกับโรงไฟฟ้าเล็กๆ ที่ฝาง
ไทยไม่มีภูเขาไฟที่ยังคุกรุ่น น้ำพุร้อนส่วนใหญ่ร้อนจากการที่น้ำไหลลงไปตามรอยเลื่อนลึกแล้วไหลกลับขึ้นมา ความร้อนจึงไม่สูงเท่าแหล่งในประเทศภูเขาไฟ แต่ก็มากพอสำหรับระบบไบนารี
การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) มีโรงไฟฟ้าพลังงานความร้อนใต้พิภพขนาดเล็กที่อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ใช้น้ำจากแหล่งน้ำพุร้อนในพื้นที่ซึ่งมีอุณหภูมิไม่สูงมาก โรงไฟฟ้านี้ไม่ได้ตั้งขึ้นเพื่อป้อนไฟให้คนทั้งภาค แต่เป็นตัวอย่างที่แสดงว่าน้ำพุร้อนแบบที่เรามีในบ้านเราก็แปลงเป็นไฟฟ้าได้จริง หากเลือกเทคโนโลยีให้เหมาะกับความร้อนที่มี นอกจากฝาง หน่วยงานด้านพลังงานและธรณีวิทยาเคยสำรวจแหล่งน้ำพุร้อนอื่นในภาคเหนือเพื่อดูศักยภาพเช่นกัน แต่ยังไม่ได้ขยายเป็นโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่
“น้ำที่นี่ร้อนพอให้คนมาแช่ ต้มไข่ได้ แต่จะเอาไปปั่นไฟเยอะๆ แบบเมืองนอกน่ะไม่ได้หรอก” — ตัวอย่างคำพูดแบบที่ได้ยินจากคนดูแลบ่อน้ำร้อนในภาคเหนือ ซึ่งสะท้อนข้อจำกัดของแหล่งความร้อนในไทยได้ตรงดี
ตัวเลขกำลังผลิตและสถานะการเดินเครื่องล่าสุด ควรดูจากข้อมูลที่ กฟผ. เผยแพร่เอง
สิ่งที่เห็นได้เมื่อไปเที่ยวบ่อน้ำร้อนครั้งหน้า
เวลายืนอยู่ริมบ่อน้ำพุร้อนในไทย ลองสังเกตว่าน้ำไหลออกมาแรงแค่ไหน มีไอลอยหนาหรือบาง และรอบบ่อมีคราบแร่หรือแถบสีอะไรบ้าง สิ่งเหล่านี้บอกเรื่องความร้อนและปริมาณน้ำใต้ดินได้คร่าวๆ ส่วนแถบสีเขียวส้มตามทางน้ำไหลนั้น ส่วนใหญ่คือจุลินทรีย์ที่ปรับตัวให้อยู่ได้ในน้ำร้อน ซึ่งเลือกอยู่ในช่วงความร้อนที่ต่างกันไป
คนที่ขับรถยนต์ไฟฟ้าไปเที่ยวต่างจังหวัดมักเริ่มสงสัยเวลาจอดชาร์จว่าไฟที่เติมเข้าแบตเตอรี่มาจากแหล่งไหนบ้าง คำถามนี้ไม่มีคำตอบเดียว เพราะระบบไฟฟ้าของประเทศรวมไฟจากหลายแหล่งเข้าด้วยกัน ใครกำลังวางทริปอีสานใต้ด้วยรถแบบนี้ ลองดูข้อมูลเที่ยวบุรีรัมย์สำหรับคนเดินทางด้วยรถพลังงานไฟฟ้า ประกอบ แล้วถ้าเส้นทางพาขึ้นเหนือไปถึงฝาง การได้เห็นไอน้ำจากบ่อน้ำร้อนของจริงจะทำให้เรื่องโรงไฟฟ้าใต้พิภพจับต้องได้ขึ้นอีกมาก